Fonksiyonel Gıdalar Nedir? Faydaları, Türleri ve Kullanımı

Fonksiyonel gıdalar, içerdikleri temel besin öğelerinin ötesinde sağlığa katkı sağlayabilecek bileşenler barındıran besinlerdir. Peki fonksiyonel gıda nedir, hangi besinler bu gruba girer ve günlük beslenmeye nasıl eklenir? Bu rehberde fonksiyonel gıdaların tanımını, çeşitlerini, faydalarını ve dikkat edilmesi gereken noktaları bir diyetisyen gözüyle ele alıyoruz. 

Yazının ortasında çözünür lif bakımından zengin 20 besini, porsiyon bazlı lif değerleriyle birlikte bulacaksınız. Baştan şunu belirtelim: Bu besinler tedavi edici ürünler değildir. Dengeli ve çeşitli bir beslenme düzeninin içinde anlam kazanırlar. 

Fonksiyonel Gıda Nedir? 

Fonksiyonel gıda nedir sorusunun kısa yanıtı şöyle: Temel beslenme etkisinin yanı sıra vücuttaki bir veya birkaç işleve yararlı etki gösterdiği bilimsel olarak ortaya konmuş gıdadır. Bu etki genel sağlık durumunun iyileşmesine ya da bazı hastalıkların riskinin azalmasına katkı sağlayabilir. 

Avrupa’daki bilimsel uzlaşı belgesine göre bu tür bir besin, gıda olarak kalmalı ve etkisini normal beslenmede tüketilebilecek miktarlarda göstermelidir. Hap ya da kapsül bu kapsamda değerlendirilmez (Diplock ve ark., 1999). Dünyada herkesin kabul ettiği tek bir fonksiyonel gıda tanımı da bulunmaz; farklı kurum ve araştırmacılar tanımı farklı biçimlerde yapar (Martirosyan ve Singh, 2015). 

Fonksiyonel gıda bileşenleri, bu etkiyi sağlayan biyolojik olarak aktif maddelerdir (Granato ve ark., 2020). Başlıcaları şunlardır: 

• Diyet lifleri: Çözünür lifler, pektin ve beta-glukan. 

• Omega-3 yağ asitleri: Yağlı balık, keten tohumu ve ceviz gibi kaynaklarda bulunur. 

• Probiyotikler ve prebiyotikler: Bağırsak mikrobiyotasını hedefleyen canlı mikroorganizmalar ve bunların besin kaynakları. 

• Polifenoller ve karotenoidler: Meyve, sebze, çay ve baharatlardaki bitkisel pigmentler ve antioksidanlar. 

• Vitamin ve mineraller: Özellikle zenginleştirilmiş gıdalarda üretim sırasında eklenir. 

Fonksiyonel gıdaların faydaları bileşene ve tüketilen miktara göre değişir. Örneğin Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA), yulaf ve arpadan gelen beta-glukanın günlük 3 gram alındığında kandaki LDL kolesterol düzeyinin korunmasına katkı sağladığı yönündeki beyanı bilimsel olarak desteklemiştir (EFSA, 2011).

Bir gıdayı fonksiyonel yapan şey bileşeninin varlığı değil, sağlık üzerindeki etkisinin kanıtlanmasıdır. Bu nedenle fonksiyonel besin olarak pazarlanan ürünlerin etiketlerindeki iddiaları sorgulamakta fayda var. Türkiye’de gıdalardaki beslenme beyanları Türk Gıda Kodeksi Beslenme Beyanları Yönetmeliği kapsamında düzenlenir.

Fonksiyonel Gıdalar Nelerdir? 

Fonksiyonel gıda örnekleri düşündüğünüzden daha geniş bir yelpazeye yayılır. Baklagiller, meyve ve sebzeler, tam tahıllar ve yağlı tohumlar gibi doğal besinlerin birçoğu; içerdikleri lif, vitamin ve bitkisel bileşikler nedeniyle bu grupta değerlendirilir. Çoğunlukla süper gıdalar başlığı altında anılan besinler de bu geniş grubun içinde yer alır. Ancak “süper gıda” bilimsel bir sınıflama değil, pazarlama terimidir. 

Aşağıdaki 20 besin özellikle çözünür lif içeriğiyle öne çıkıyor. Çözünür lifler suyla birleşerek jel kıvamı alır, sindirimi yavaşlatabilir ve bağırsaktaki yararlı bakteriler için besin kaynağı olur (Lattimer ve Haub, 2010). Verilen miktarlar yaklaşık değerlerdir; çeşide, porsiyona ve pişirme yöntemine göre değişir. Lif değerleri Davidson (2020) derlemesine dayanmaktadır.  

Kara Fasulye

Kara fasulye, suda çözündüğünde jel kıvamı alan pektin isimli harika bir çözünür lif formunu barındırır. Bu yapı, midenin boşalma hızını yavaşlatarak besinlerin emilimi için hücrelere daha fazla zaman tanır ve tokluk süresini uzatır. Aynı zamanda yüksek bitkisel protein ve demir kaynağıdır. 

• Çözünür Lif Değeri: 3/4 su bardağı (129 gram) pişmiş kara fasulyede 5.4 gram. 

Lima (Tereyağı) Fasulyesi

Karbonhidrat ve protein dengesi yüksek olan bu yassı fasulye, içindeki yoğun pektin sayesinde özellikle yemek sonrası yaşanan ani kan şekeri (glukoz) fırlamalarını baskılamada çok etkilidir. 

• Kritik Mutfak Notu: Çiğ lima fasulyesi, bünyesinde siyanojenik glikozit adı verilen toksik bileşikler barındırır. Bu toksini nötralize etmek için pişirme öncesinde en az 10 dakika haşlanmalı veya suda bekletilmelidir (konserve formlarında bu işleme gerek yoktur). 

• Çözünür Lif Değeri: 3/4 su bardağı (128 gram) pişmiş lima fasulyesinde 5.3 gram. 

Brüksel Lahanası

Turpgiller ailesinin bu minik üyesi, sülforafan gibi anti-kanser bileşiklerinin yanı sıra muazzam birer çözünür lif deposudur. Bağırsaktaki dost bakteriler bu lifleri fermente ederek bağışıklık ve kolon sağlığı için zorunlu olan K ve B vitaminleri ile kısa zincirli yağ asitlerinin sentezini tetikler. 

• Çözünür Lif Değeri: Yarım su bardağı (78 gram) pişmiş Brüksel lahanasında 2.0 gram. 

Avokado

Avokado, tekli doymamış sağlıklı yağ asitleri (oleik asit), potasyum ve E vitamini yönünden zengin bir süper gıdadır. Diğer bitkisel lif kaynaklarına kıyasla, kalsiyum ve demir gibi minerallerin emilimini azaltabilen fitat ve oksalat oranları çok düşüktür; bu da besin yararlanımını artırır. 

• Çözünür Lif Değeri: Yarım avokadoda 2.1 gram. 

Tatlı Patates

Beta-karoten (A vitamini öncüsü), potasyum ve B vitaminleri içeren bu kök sebze, iştah mekanizmasını doğrudan modüle eder. İçeriğindeki çözünür lifler, bağırsaklardan beyne “tokluk” sinyali gönderen peptit YY ve GLP-1 gibi anoreksijenik hormonların salınımını uyarır. 

• Çözünür Lif Değeri: Yarım su bardağı pişmiş tatlı patateste 1.8 gram. 

Brokoli

Krom, folat ve C vitamini deposu olan brokoli, bağırsak mikrobiyotasının biyolojik çeşitliliğini artıran en güçlü besinlerdendir. Kalın bağırsakta bakteriler tarafından işlenerek bütirat sentezini uyarır, böylece sızdıran bağırsak (leaky gut) sendromuna karşı astarı korur. 

• Çözünür Lif Değeri: Yarım su bardağı (92 gram) pişmiş brokolide 1.5 gram. 

Şalgam

Potasyum, kalsiyum, C ve K vitaminleri içeren şalgam, lif alımını artırmanın en pratik kök sebze alternatiflerinden biridir. Sindirim kanalında hacim oluşturarak bağırsak peristaltizmini (hareketlerini) destekler. 

• Çözünür Lif Değeri: Yarım su bardağı (82 gram) pişmiş şalgamda 1.7 gram. 

Armut

Gevrek ve ferahlatıcı yapısıyla armut, lifinin büyük kısmını pektin formunda sunar. Bünyesindeki yüksek fruktoz ve doğal şeker alkolü olan sorbitol nedeniyle doğal bir laksatif (bağırsak yumuşatıcı) etki gösterir. 

• Klinik Hassasiyet: Yüksek FODMAP içeriği nedeniyle İrritabl Bağırsak Sendromu (IBS) veya SIBO (ince bağırsakta aşırı bakteri üremesi) olan bireyler, armut tüketim porsiyonuna dikkat etmelidir. 

• Çözünür Lif Değeri: 1 adet orta boy armutta 1.5 gram. 

Meksika (Kidney) Fasulyesi

Böbreğe benzeyen şekliyle bilinen bu fasulye, neredeyse sıfır yağ oranına sahip olup bitkisel demir ve kalsiyum mineralizasyonu için harika bir komplekstir. Çözünür pektin lifleri sayesinde lipid profilini dengelemeye yardımcı olur. 

• Çözünür Lif Değeri: 3/4 su bardağı pişmiş Meksika fasulyesinde 3.0 gram. 

Kuru ve Taze İncir

Magnezyum, potasyum ve B vitaminleri yönünden son derece zengin olan incir, antik çağlardan beri kronik kabızlığın tedavisinde doğal bir terapötik ajan olarak kullanılmıştır. Besinlerin bağırsak boyunca ilerleme hızını optimize ederek mikrovilluslardan besin emilim kalitesini artırır. 

• Çözünür Lif Değeri: 6 adet kuru incirde 1.9 gram. 

Nektarin

Şeftalinin tüysüz akrabası olan nektarin; potasyum, E vitamini ve güçlü antioksidan polifenoller içerir. Toplam lif içeriğinin yarısından fazlası çözünür formdadır. 

• Çözünür Lif Değeri: 1 adet orta boy nektarinde 1.4 gram. 

Kayısı

Kayısı, düşük kalorisi ve yüksek A/C vitamini profiliyle bilinir. Fare modellerinde yapılan gastroenteroloji çalışmalarında, kayısı liflerinin dışkı ağırlığını ve bağırsak hidrasyonunu, sadece çözünmeyen lif tüketen gruplara kıyasla anlamlı derecede daha fazla artırdığı saptanmıştır. 

• Çözünür Lif Değeri: 3 adet taze kayısıda 1.4 gram.

Havuç

Göz sağlığı ve gece görüşü için zorunlu olan beta-karoten pigmentinin ana kaynağıdır. Günlük beslenmede salatalara rendelenerek veya buharda pişirilerek sıkça tüketildiği için, toplum genelinde çözünür lif ihtiyacının karşılanmasında en sürdürülebilir müttefiklerden biridir. 

• Çözünür Lif Değeri: 1 su bardağı pişmiş havuçta 2.4 gram. 

Elma

“Her gün bir elma doktordan uzak tutar” sözünün arkasındaki biyokimyasal güç, elmanın kabuk ve etli kısmında bulunan yoğun elma pektini molekülüdür. Elma pektini, damar sertliğini önlemede ve kolesterolü drene etmede klinik olarak tescillidir. 

• Çözünür Lif Değeri: 1 adet orta boy elmada 1.0 gram. 

Guava

Meksika ve Orta Amerika kökenli bu tropikal meyve, şeker emilimini bağırsak mukozasında bloke eden pektin ağları sayesinde sağlıklı bireylerde total kolesterolü, trigliseritleri ve LDL’yi düşürürken kan şekerini sabitleyebilmektedir. 

• Çözünür Lif Değeri: 1 adet ham guavada 1.1 gram. 

Keten Tohumu

Keten tohumu, bitkisel Omega-3 (ALA) asitlerinin yanı sıra müsilaj (zamksı jel) oluşturan çözünür lifler yönünden bir mucizedir. 

Diyetisyen Önerisi: Keten tohumunu tüketmeden önce gece boyunca suyun içinde bekletin. Çözünür lifler suyla birleşerek jelatinöz bir müsilaj tabakası oluşturur; bu jel, tüm sindirim kanalı astarını kaplayarak enflamasyonu dindirir ve kronik kabızlığı mekanik olarak çözer. 

• Çözünür Lif Değeri: 1 yemek kaşığı keten tohumunda 0.6 – 1.2 gram. 

Ay Çekirdeği

Magnezyum, selenyum, demir ve kaliteli çoklu doymamış yağ asitlerinin yanı sıra, bitkisel tohum yapısında çözünür lif zincirleri barındırarak metabolik hıza katkı sağlar. 

• Çözünür Lif Değeri: 35 gram ay çekirdeğinde 1.0 gram. 

Fındık

E vitamini, tiamin (B1) ve doymamış yağ asitleri zengini olan fındık, ara öğünlerde tüketildiğinde içeriğindeki çözünür liflerin yardımıyla karaciğerde kolesterol sentezini baskılar ve LDL kolesterolün damarlarda plak oluşturmasını engeller. 

• Çözünür Lif Değeri: 34 gram fındıkta 1.1 gram.

Yulaf (Beta-Glukan Şampiyonu)

Yulaf, çözünür lif dünyasının en prestijli moleküllerinden biri olan Beta-Glukan içerir. Beta-glukan, bağırsakta yoğun bir jel oluşturarak kolesterol emilimini doğrudan bloke eder, insülin direncini kırar ve kalp hastalığı riskini radikal şekilde düşürür. Günde 3 gram beta-glukan alımının kardiyovasküler koruma sağladığı kanıtlanmıştır. 100 gram kuru yulafta 4.2 gram çözünür lif bulunur ve bunun 3.6 gramı saf beta-glukandır. 

• Çözünür Lif Değeri: 1 su bardağı pişmiş yulafta 1.9 gram. 

Arpa

Çorbaları ve sulu yemekleri doğal olarak koyulaştırmak için harika bir antik tahıl olan arpa, tıpkı yulaf gibi yüksek oranda Beta-Glukan barındırır. Bunun yanı sıra yapısında psilyum (karnıyarık otu lifi), pektin ve guar sakızı gibi çoklu çözünür lif fraksiyonlarını bir arada bulundurarak bağırsak sağlığına kapsamlı bir koruma sunar. 

• Çözünür Lif Değeri: Yarım su bardağı (79 gram) pişmiş arpada 0.8 gram. 

Diyetisyen Notu: Lif Tüketiminde “Su” Altın Kuralı 

Çözünür liflerin bağırsaklarınızda o şifalı jel matrisini oluşturabilmesi ve kabızlığı çözebilmesi için vücudunuzda yeterli miktarda sıvı bulunmalıdır. Eğer diyetinizdeki lif miktarını artırırken günlük saf su tüketiminizi artırmazsanız, bu lifler bağırsakta kuruyarak kitle oluşturabilir ve tam tersi etkiyle şiddetli kabızlığa, gaza ve karın ağrısına yol açabilir. Lif alımınızı kademeli olarak artırın ve her lifli öğünün yanında bol su tüketmeyi ihmal etmeyin. Hücrelerinize ve mikrobiyotanıza temiz moleküllerle iyi bakın. 

Fonksiyonel Gıdaların Sınıflandırılması ve Tüketim Örnekleri 

Fonksiyonel gıda çeşitleri, üretim biçimlerine ve bileşenlerin kaynağına göre üç ana grupta toplanır. Aşağıdaki tablo bu grupları ve tüketim örneklerini özetliyor. 

Her grubun hangi noktalara dikkat edilerek tüketilmesi gerektiğini aşağıda ele alıyoruz. 

Geleneksel ve Doğal Fonksiyonel Gıdalar 

Bu grup mutfağımızda zaten yer alan besinleri kapsar; yukarıda sıraladığımız 20 örneğin tamamı buraya girer. Bazı baharatlar da bu gruptadır. Cayenne biberin faydaları, içerdiği kapsaisin bileşeniyle ilişkilendirilir ve ayrı bir yazıda ele alınmıştır. Yağlı balıklar ise omega-3 yağ asitleri bakımından öne çıkar; morina balığının faydaları da bu konuda merak edilenler arasındadır. 

Doğal besinlerdeki bileşen miktarı çeşide, mevsime ve işleme yöntemine göre değişir. Bu yüzden tek bir besine odaklanmak yerine çeşitliliği öncelemek daha sağlıklı bir yaklaşımdır. 

Zenginleştirilmiş veya Modifiye Edilmiş Gıdalar

Zenginleştirilmiş gıdalara üretici sonradan vitamin, mineral, lif veya omega-3 gibi bileşenler ekler. Modifiye edilmiş gıdalarda ise bir bileşenin oranı azaltılır ya da artırılır. Bu ürünler, belirli bir besin öğesi açığı olan kişiler için pratik bir seçenek olabilir. 

Ancak ambalaj üzerindeki bir beyan, ürünün bütününün sağlıklı olduğu anlamına gelmez. Şeker, tuz ve katkı maddesi içeriğini etiketten kontrol etmekte fayda var. 

Probiyotik ve Fermente Besin Grupları

Probiyotikler, yeterli miktarda alındığında sağlığa yarar sağlayan canlı mikroorganizmalar olarak tanımlanır (Hill ve ark., 2014). Her fermente besin probiyotik sayılmaz; bu adlandırma için belirli mikroorganizma suşlarının sağlık yararının gösterilmiş olması gerekir (Marco ve ark., 2021). 

Fermente içecekler arasında kombucha çayı faydaları ve kvass pancarının faydaları sıkça sorulan konulardır. İkisini de ayrı yazılarımızda ayrıntılı biçimde bulabilirsiniz.

Fonksiyonel Gıda Tüketiminde Dikkat Edilmesi Gerekenler 

Fonksiyonel besinler genellikle güvenli kabul edilse de herkeste aynı etkiyi göstermez. Fonksiyonel gıdaların olası yan etkileri çoğunlukla tüketilen miktara, bireysel toleransa ve ürün türüne bağlıdır. 

Aşırı Tüketimde Sindirim Hassasiyeti ve Gaz Problemleri

Lif bakımından zengin gıdaları birdenbire artırmak şişkinlik, gaz ve karın rahatsızlığına yol açabilir. Baklagiller, Brüksel lahanası ve armut gibi fermente olabilen karbonhidratlar içeren besinlerde bu etki daha belirgindir. Lif miktarını birkaç hafta içinde kademeli olarak yükseltin ve sıvı tüketiminizi yukarıdaki diyetisyen notunda anlatıldığı şekilde destekleyin. 

İrritabl bağırsak sendromu gibi tanı almış sindirim sorunlarınız varsa bu besinlerin miktarlarını bir diyetisyenle birlikte planlamak daha doğru olur. 

Takviye Edilmiş Gıdalarda Doz Aşımı Riski

Zenginleştirilmiş gıdalar ve besin takviyeleri aynı gün içinde birlikte tüketildiğinde bazı vitamin ve minerallerin günlük üst sınırı aşılabilir. Özellikle A ve D gibi yağda çözünen vitaminler vücutta birikebilir. Etiketteki porsiyon miktarını okuyun. Birden fazla takviyeli ürün kullanıyorsanız toplam alımı hekiminiz veya diyetisyeninizle değerlendirin. 

Kişiye Özel Alerji ve İntolerans Durumları

Fonksiyonel besin olarak anılan ürünlerin bir kısmı bilinen alerjenler içerir. Fındık ve süt ürünleri bunların başında gelir. Çölyak hastalığı olanlar için arpa gluten içerdiğinden uygun değildir; yulaf ise çapraz bulaşma riski nedeniyle ancak glutensiz olduğu belirtilen ürünlerden seçilmelidir. 

Kan sulandırıcı ilaç olarak varfarin kullananların, K vitamini bakımından zengin brokoli ve Brüksel lahanası gibi sebzeleri düzenli ve sabit miktarlarda tüketmesi gerekir. İlaç kullanıyorsanız beslenme düzeninizde yapacağınız değişiklikleri hekiminizle konuşun. 

Fonksiyonel Gıdalar Hakkında Sıkça Sorulan Sorular 

Fonksiyonel Gıdalar Kilo Vermeye Yardımcı Olur Mu?

Tek başına kilo verdirdiği kanıtlanmış tek bir besin yoktur. Lif bakımından zengin besinler tokluğu artırarak enerji alımını dengelemeye destek olabilir. Sonuç ise genel enerji dengesine, porsiyonlara ve fiziksel aktiviteye bağlıdır. 

Doğal Gıdalar İle Fonksiyonel Gıdalar Arasındaki Fark Nedir?

Aslında bazı doğal gıdalar da fonksiyonel sayılır. Fark, vurgunun nerede olduğundadır: Bu terim, bir besinin temel besin değerinin ötesindeki sağlık katkısına işaret eder. Elma da fonksiyonel olabilir, probiyotik eklenmiş bir yoğurt da. Zenginleştirilmiş ürünlerde ise bileşen üretim aşamasında eklenir. 

Fonksiyonel Gıdalar İlaç Yerine Geçer Mi?

Hayır. Fonksiyonel gıdalar destekleyici bir beslenme tercihidir ve hekimin önerdiği tedavinin yerini almaz. Tanı konmuş bir hastalığınız varsa ilaçlarınızı hekim kontrolünde kullanmaya devam edin. 

Hangi Yaş Grubundaki Bireyler Fonksiyonel Gıdaları Tüketebilir?

Meyve, sebze, baklagil ve yulaf gibi doğal fonksiyonel gıdalar her yaş grubunun beslenmesinde yer alabilir. Bebekler, çocuklar, hamileler, emzirenler ve yaşlılarda zenginleştirilmiş ürün ve takviye seçimini hekim veya diyetisyen önerisiyle yapmak gerekir. Küçük çocuklara bütün halde kuruyemiş vermeyin; boğulma riski taşır. 

Günlük Beslenme Düzenine Fonksiyonel Gıdalar Nasıl Dahil Edilir?

Fonksiyonel beslenme için karmaşık tariflere gerek yok. Basit fonksiyonel gıda tarifleriyle başlayabilirsiniz: 

• Kahvaltıda: Gece suda bekletilmiş yulaf, rendelenmiş elma ve bir yemek kaşığı keten tohumu. 

• Öğle yemeğinde: Çorbanıza arpa, salatanıza kuru fasulye veya nohut ekleyin. 

• Ara öğünde: Bir avuç fındık ya da bir porsiyon meyve. 

• Akşam yemeğinde: Buharda pişmiş brokoli, Brüksel lahanası veya fırınlanmış tatlı patates. 

Hepsini aynı anda değil, haftada bir yeni besin ekleyerek ilerleyin. Böylece sindirim sisteminiz değişime uyum sağlar ve hangi besini iyi tolere ettiğinizi daha kolay fark edersiniz. 

Kaynakça 

• Davidson, K. (2020). 20 Healthy Foods That Are High in Soluble Fiber. Healthline. 

• Diplock, A. T., Aggett, P. J., Ashwell, M., Bornet, F., Fern, E. B., & Roberfroid, M. B. (1999). Scientific concepts of functional foods in Europe: Consensus document. British Journal of Nutrition, 81(S1), S1–S27. 

• EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies (NDA). (2011). Scientific Opinion on the substantiation of health claims related to beta-glucans from oats and barley and maintenance of normal blood LDL-cholesterol concentrations (ID 1236, 1299), increase in satiety leading to a reduction in energy intake (ID 851, 852), reduction of post-prandial glycaemic responses (ID 821, 824), and “digestive function” (ID 850) pursuant to Article 13(1) of Regulation (EC) No 1924/2006. EFSA Journal, 9(6), 2207. 

• Granato, D., Barba, F. J., Bursać Kovačević, D., Lorenzo, J. M., Cruz, A. G., & Putnik, P. (2020). Functional foods: Product development, technological trends, efficacy testing, and safety. Annual Review of Food Science and Technology, 11, 93–118. 

• Hill, C., Guarner, F., Reid, G., Gibson, G. R., Merenstein, D. J., Pot, B., … Sanders, M. E. (2014). Expert consensus document: The International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics consensus statement on the scope and appropriate use of the term probiotic. Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology, 11(8), 506–514. 

• Lattimer, J. M., & Haub, M. D. (2010). Effects of dietary fiber and its components on metabolic health. Nutrients, 2(12), 1266–1289. 

• Marco, M. L., Sanders, M. E., Gänzle, M., Arrieta, M. C., Cotter, P. D., De Vuyst, L., … Hutkins, R. (2021). The International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics (ISAPP) consensus statement on fermented foods. Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology, 18(3), 196–208. 

• Martirosyan, D. M., & Singh, J. (2015). A new definition of functional food by FFC: What makes a new definition unique? Functional Foods in Health and Disease, 5(6), 209–223. 

• T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı. (2023). Türk Gıda Kodeksi Beslenme Beyanları Yönetmeliği. Resmî Gazete, 20 Nisan 2023, Sayı 32169. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2023/04/20230420-2.htm